SŁOWNICZEK
Afryka
Jeden z kontynentów na półkuli południowej, drugi co do wielkości na świecie. Na większości obszaru Afryki panuje bardzo ciepły klimat.
Akcja
Wspólne działanie wielu osób we wspólnym celu, ale tylko przez pewien czas, np. akcja sprzątania rzeki i jej brzegów lub akcja ratowania zwierząt, które ucierpiały z powodu katastrofy ekologicznej.
Akwarium
Szklany zbiornik, przeznaczony do hodowania rybek akwariowych.
Aligator
Krokodyl żyjący w Ameryce Północnej. Bardzo niebezpieczne zwierzę – mięsożerne i agresywne. Największe aligatory mają nawet 5 m długości, czyli tyle, co bardzo duży samochód. Zwykle są bardzo powolne, ale w razie potrzeby potrafią poruszać się błyskawicznie.
Antarktyda
Kontynent na biegunie, na półkuli południowej, pokryty całkowicie lodem.
Arktyka
Obszar na biegunie północnym w większości pokryty lodem. Rejony o łagodniejszym klimacie są zamieszkane przez ludzi, m.in. Eskimosów i Lapończyków.
Atmosfera
Powłoka gazów otaczająca Ziemię.
Atom
Najmniejsza cząstka, z której składa się materia, czyli wszystko to, co znajduje się na świecie: woda, powietrze, żelazo, ciało, plastik itp.
Australia
Najmniejszy kontynent świata, na którym znajduje się jedno państwo. Jest otoczony ze wszystkich stron oceanami, więc nie graniczy z innymi krajami.
Bakterie
Maleńkie organizmy, widziane jedynie pod mikroskopem. Wiele bakterii wywołuje choroby.
Barania Góra
Szczyt w Beskidzie Śląskim, o wysokości 1220 m. n.p.m., gdzie znajduje się źródło Wisły.
Baseny termalne
Baseny pływackie napełnione wodą głębinową, ogrzaną we wnętrzu Ziemi. W Polsce takie baseny można odwiedzić np. w Mszczonowie, Poznaniu lub w okolicach Zakopanego.
Bocian czarny
Mniejszy kuzyn popularnego w Polsce bociana białego. Bocian czarny większość czasu spędza nad wodą, gdyż podobnie jak czapla, bardzo lubi ryby. Swoje gniazda buduje najczęściej w lasach.
Chłodzenie
Obniżanie temperatury (m.in. za pomocą chłodnej wody), np. urządzeń w fabryce, które rozgrzewają się podczas pracy.
Chlor
Zielonkawy gaz o duszącym zapachu. Jest zabójczy dla wszelkich zarazków, dlatego dawniej używano go do dezynfekowania wody pitnej. Śmiertelnie niebezpieczny jest również dla ludzi – podczas wojen używano go jako broń – gaz bojowy.
Ciśnienie
Siła działająca na jakąś powierzchnię, np. siła wody, to siła wynikająca z jej ciężaru.
Deszczówka
Woda zebrana z padającego deszczu.
Dezynfekcja
Zabijanie wszelkich zarazków - bakterii i wirusów. Dezynfekować można różne rzeczy - ranę (by nie doszło do zakażenia), narzędzia lekarskie (by bakterie nie przedostały się na nich z jednego pacjenta do drugiego) albo wodę.
Dieta
Sposób odżywiania się. Mówiąc o prawidłowej diecie, myślimy o jedzeniu produktów, które są cenne
i wartościowe dla naszego zdrowia.
Dolina
Długi, wyżłobiony fragment terenu, otoczony po obu stronach zboczami. Doliny często są pozostałością po płynących rzekach.
Drapieżnik
Zwierzę polujące na inne organizmy w celu zdobycia pożywienia.
Drzewa iglaste
Drzewa, które zamiast liści mają igły. Zwykle nie zrzucają ich na zimę (wyjątkiem jest modrzew). Igły te mogą być krótkie jak np. u świerka lub jodły albo długie jak np. u sosen.
Dżdżownica
Długi robak, którego ciało składa się z wielu pierścieni. Żyje w glebie.
Elektrociepłownie
Miejsca, gdzie z jakiegoś paliwa (np. węgla, gazu lub ropy) wytwarza się prąd elektryczny, a powstające przy tej okazji ciepło wykorzystuje do ogrzewania np. wody w kranach lub kaloryferach.
Elektrolity
Różnego rodzaju płyny, które znajdują się w bateriach i akumulatorach, dzięki którym można w nich przechowywać energię elektryczną. Elektrolity są bardzo szkodliwe dla przyrody i ludzi. Nie można ich ani dotykać, ani nawet wąchać.
Elektrownie
Zakłady, w których wytwarzany jest prąd elektryczny.
Energia świetlna
Ciepło i światło pochodzące np. ze słońca.
Eukaliptus
Rodzaj drzew i krzewów rosnących głównie w Australii. Mają wąskie grube liście pokryte mocno pachnącym olejkiem.
Europa
Część kontynentu Euroazji, leżąca na północnej półkuli. Jednym z państw europejskich jest Polska.
Falochron
Drewniana lub betonowa konstrukcja, budowana przy brzegu, o którą rozbijają się fale. Chroni to ląd przed niszczącym działaniem wody.
Filtry
Urządzenia, czasem bardzo skomplikowane, a czasem proste, które wychwytują coś z przepływającej przez nie cieczy. Filtry w oczyszczalniach, wyłapują ze ścieków zanieczyszczenia.
Fokarium
Ośrodek naukowy, w którym bada się i opiekuje fokami. W Polsce jedyne fokarium znajduje się na Helu.
Gleba
Zewnętrzna warstwa skorupy ziemskiej, czyli po prostu ziemia, w której rosną rośliny.
Glina
Rodzaj skały, miękki i plastyczny. Od wieków służy do wyrobu naczyń i cegieł.
Globalne ocieplenie
Wzrost temperatur powietrza na całym świecie, który jest obserwowany od ponad 50 lat, a którego przyczyną jest m.in. zanieczyszczenie środowiska.
Huragan
Wyjątkowo silny wiatr, który potrafi zniszczyć całe miasta, doprowadzić do powodzi i spowodować, że ogromna liczba osób straci nagle dostęp do wody pitnej.
Ikra
Jajeczka ryb, z których wylęgają się młode rybki.
Instynkt
Wrodzona (czyli taka, której nigdy się nie uczyliśmy) umiejętność do pewnych zachowań i wykonywania czynności, np. rodzący się mały źrebak wkrótce po urodzeniu instynktownie szuka piersi z mlekiem mamy
i zaczyna ssać - choć nikt go tego wcześniej nie uczył.
Iperyt
Bardzo groźna, trująca i parząca substancja, której jeszcze 80 lat temu używano jako broni. Po wojnie wiele iperytu trafiło do morza.
Kąpielisko
Miejsce wydzielone przy brzegu jeziora lub morza (rzadziej rzeki), które zostało specjalnie przygotowane do bezpiecznego kąpania i pływania. Gdy obecny jest na nim ratownik, jest to wtedy „kąpielisko strzeżone”.
Karta wędkarska
Zezwolenie na łowienie ryb, wydawane dorosłym i dzieciom po 14. roku życia, którzy zdali egzamin
z przepisów dotyczących wędkowania.
Klimat
Rodzaj pogody, jaka występuje na jakimś terenie i która powtarza się od wielu lat – temperatury, opady, wiatry, wilgotność powietrza itd.
Koala
Zwierzę mieszkające tylko w Australii, większość życia spędza na drzewach. Żywi się niemal wyłącznie liśćmi eukaliptusów, które służą mu zarówno za jedzenie, jak i picie.
Kołowrót
Maszyna w formie walca, na którą nawijano łańcuch lub linę.
Komar
Mały owad, który żywi się krwią zwierząt i ludzi. Po jego ukłuciu na skórze pozostają swędzące bąbelki, wywołane substancją, która chroni przez zakrzepnięciem wypijaną przez komara krew.
Kondycja
Sprawność fizyczna, która zależy od wieku, zdrowia, ale i np. sposobu odżywiania się.
Kontynent
Wielki obszar ziemi (lądu), który ze wszystkich stron otaczają morza i oceany. Na świecie jest
6 kontynentów: Afryka, Ameryka Południowa, Ameryka Północna, Antarktyda, Australia i Eurazja (Europa
i Azja).
Kopalnia
Miejsce, w którym spod ziemi wydobywa się cenne surowce, np. węgiel, sól, gaz ziemny.
Korzenie
Zwykle ukryta pod ziemią część rośliny, którą czerpie ona z gleby wodę i składniki odżywcze.
kosmos
Przestrzeń otaczająca kulę ziemską poza jej atmosferą.
Laboratorium
Miejsce, w którym przy pomocy specjalnych urządzeń i substancji można coś dokładnie i bezpiecznie zbadać, np. bakterie, krew, hałas, ślady pozostawione przez przestępców, ale również wodę – czy jest czysta, a jeśli nie, to czym jest zanieczyszczona.
Lądolód
Wielka powierzchnia lodu, pokrywająca wielki obszar ziemi.
Lampa uv
Lampy świecące promieniami ultrafioletowymi, czyli takimi samymi, jakimi świeci Słońce. Promienie te są niewidzialne, ale potrafią zabić bakterie i wirusy.
Łodzie motorowe
Inaczej: motorówki. Łodzie, które poruszają się po wodzie dzięki silnikom – spalinowym lub elektrycznym.
Łuski
Cienkie, dość twarde płytki pokrywające ciało ryb. Pełnią rolę ochronną, a także - dzięki znajdującemu się na nich śluzowi - zmniejszają w wodzie opór ciała ryby.
Małże
Rodzaj zwierząt wodnych tzw. mięczaków. Mają miękkie ciało i żyją w muszlach, zarówno w wodach słodkich, jak i słonych. Nie potrafią się poruszać, żywią się więc tym, co unosi się w wodzie wokół nich.
W Bałtyku małże są małe, ale w ciepłych morzach żyją takie, które mają nawet do 1,5 metra długości.
Meandry
Fragment rzeki przypominający kształtem pętlę lub serpentynę.
Mchy
Niewielkie rośliny, bardzo lubiące wodę i rosnące wyłącznie w mokrych lub wilgotnych miejscach. Bardzo wytrzymałe i mało wybredne - potrafią rosnąć prawie na nagiej skale. Gromadzą zapasy wody, jak gąbka
i chronią ją przed zbyt szybkim wyparowaniem.
Mięśnie
Tkanka znajdująca się pod skórą, dzięki której poruszamy całym ciałem: rękami, nogami itd.
Migracja zwierząt
Długa wędrówka pojedynczych zwierząt lub stad. Migracje ptaków to ich sezonowe przeloty – do sąsiedniego państwa, a czasami przez pół kuli ziemskiej. Na ogromne odległości migrują również wieloryby.
Mikroskopijne
Bardzo małe, widoczne tylko pod mikroskopem, czyli urządzeniem do oglądania rzeczy w ogromnym powiększeniu.
Młyn
Budynek, w którym mieli się mąkę. Dawniej urządzenia we młynie mogły być poruszane siłą wiatru, wody lub zwierząt.
Muł
Skała zbudowana z mieszaniny pyłu i innych drobnych skał.
Naukowcy
Osoby, które badają jakąś dziedzinę i chcą odkrywać nowe rzeczy, których nikt jeszcze nie odkrył. Naukowcom zależy na jak najlepszym poznaniu otaczającego nas świata, również po to, by umieć go mądrze chronić.
Nawóz
Składniki odżywcze wzbogacające glebę stosowane przez rolników po to, by zwiększyć ilość upraw
i poprawić ich jakość.
Nil
Najdłuższa rzeka Afryki, płynąca aż przez 7 państw.
Noworodek
Tak mówi się o dziecku w pierwszym miesiącu jego życia.
Nurt
Ta część wody w korycie rzeki, która płynie najszybciej. Tam gdzie, jest nurt – rzeka jest zwykle głęboka.
Objętość
Przestrzeń zajmowana przez dane ciało.
Oceanografia
Dziedzina (część) nauki, która zajmuje się niemal wszystkim, co dotyczy mórz i oceanów, ich powstaniem, zmianami, wyglądem. Bada, co kryją morskie głębiny, jak je bezpiecznie wykorzystywać, co im grozi, jak je chronić itd.
Ochrona środowiska
Wszystko to, co robimy, by chronić nasze środowisko, czyli wodę, powietrze, ziemię, rośliny, zwierzęta itd. Ochroną środowiska może i powinien zajmować się każdy, także dzieci – uczniowie. Aby to robić, nie powinniśmy np. śmiecić, płoszyć zwierząt, niszczyć roślin oraz oszczędzać wodę itd.
Oczko wodne
Bardzo mały zbiornik wodny. Może być naturalny, np. mały staw w lesie, lub sztuczny, np. sadzawka zbudowana przez człowieka.
Oczyszczalnia ścieków
Miejsce, w którym różnymi sposobami wodę brudną (ścieki) zmienia się z powrotem w wodę czystą, czyli oczyszcza.
Odnawialne źródła energii
Źródła energii, które się nie wyczerpują i stale się odnawiają, np. słońce, wiatr, woda.
ONZ
Organizacja Narodów Zjednoczonych. Grupa przedstawicieli prawie 200 krajów, którzy wspólnie pracują nad rozwiązaniem problemów dotyczących całego świata, w tym – również problemów z ochroną, oszczędzaniem i dostarczaniem wody tam, gdzie najbardziej jej brakuje.
Organizacja
Grupa osób, które działają w jakimś wspólnym celu, dzieląc się pracą.
Ornitolog
Naukowiec zajmujący się obserwacją i badaniem ptaków.
Ostoja
Teren, na których występują nadal rośliny lub zwierzęta, których gdzie indziej jest coraz mniej lub już wyginęły.
Oszczędzanie
Rozsądne używanie czegoś, tak by nie zużywać tego więcej niż trzeba – wody, jedzenia, picia, pieniędzy, benzyny itd.
Para wodna
Woda w gazowym stanie skupienia. Jest zwykle niewidoczna.
Pasożyty
Organizmy czerpiące korzyści z innego organizmu, które żyją na jego powierzchni lub wewnątrz ciała.
Pestycydy
Substancje, które mają za zadanie ochraniać rośliny przed zagrożeniami – gryzoniami, owadami, chwastami, grzybami, bakteriami itd.
Pijawka
Zwierze wodne, bliski kuzyn dżdżownic. Niektóre pijawki żywią się krwią zwierząt lub ludzi. Przysysają się do skóry, robią (co ciekawe - bezboleśnie!) malutkie nacięcie i bardzo powoli piją krew.
Platforma wiertnicza
Ogromna, metalowa konstrukcja wybudowana na morzu, unosząca się na wodzie lub przymocowana do dna wieloma kotwicami, służąca do wydobywania ropy naftowej spod dna morskiego.
Plaża
Miejsce nad samym brzegiem wody – jeziora, rzeki, a szczególnie morza, co pewien czas zalewane wodą, dzięki czemu nic lub prawie nic tam nie rośnie. Plaże nie zawsze są pokryte piaskiem, jak na polskiej części wybrzeża Morza Bałtyckiego. Niekiedy leży na nich żwir lub kamienie.
Płazy
Zwierzęta żyjące w wodzie i na lądzie, których ciało pokryte jest cienką skórą bez sierści, np. żaby, traszki, salamandry.
Poldery
Specjalne tereny (łąki, pola), które niekiedy celowo zalewa się wodą, gdy ta przestaje mieścić się w rzekach
i grozi powodzią. Na polderach nie wolno budować ani domów, ani żadnych ważnych budowli.
Półwysep Helski
Bardzo długi piaszczysty wał, pokryty zadrzewionymi wydmami, biegnący wzdłuż brzegu Bałtyku. Na Półwyspie Helskim jest wiele miejscowości wypoczynkowych, np. Chałupy, Jastarnia, Hel.
Port
Miejsce na brzegu morza lub rzeki, do którego przybijają statki.
Rdza
Nalot, który powstaje na żelaznych przedmiotach pod wpływem wilgoci oraz tlenu. Rdza niszczy i „wyżera” dziury w żelazie, prowadząc do rozpadnięcia się np. śrub, elementów budowlanych czy karoserii samochodowej.
Rodzime
Występujące (np. zwierzęta, rośliny) w jakimś miejscu w naturalny sposób od bardzo dawna. Rodzimym polskim rakiem jest np. rak szlachetny.
Rolnictwo
To uprawa ziemi, roślin (min. zbóż, warzyw) oraz chów i hodowla zwierząt w celu dostarczenia żywności oraz surowców dla przemysłu.
Rośliny pływające
Rośliny wodne o bardzo miękkiej budowie, które unoszą się swobodnie na powierzchni wody, np. grążel żółty lub grzybień biały.
Rośliny szuwarowe
Rośliny wodne, których budowa musi być na tyle sztywna i mocna, by samodzielnie utrzymała całą roślinę, bez pomocy wody. Rośliny szuwarowe, np. tatarak, trzcina lub pałka wodna, rosną przy brzegu wody.
Równik
Niewidzialna, umowna linia, która opasa Ziemię w jej najgrubszym miejscu. Równik dzieli kulę ziemską na dwie połowy: północną („górną”) i południową („dolną”).
Rozlewisko
Rozległe miejsce, w którym rzeka nie płynie jednym wyraźnym korytem, lecz rozdziela się na bardzo wiele płytkich „rzeczek”. Pomiędzy nimi jest dużo wysepek lub mielizn (miejsc bardzo płytkich). Rozlewiska to ulubione miejsca ryb i ptaków, gdyż są trudno dostępne dla drapieżników i ludzi.
Rozpuszczalnik
Ciecz, w której można rozpuścić ciało stałe (np. sól) lub gaz (np. tlen). Woda jest bardzo dobrym rozpuszczalnikiem, choć nie wszystko da się w niej rozpuścić.
Rtęć
To jedyny rodzaj metalu, który w normalnych warunkach jest cieczą. Rtęci używa się m.in. w termometrach, żarówkach i bateriach. Jest bardzo szkodliwa dla roślin, zwierząt i ludzi.
Sasanka zwyczajna
Mała roślina, o pięknych fioletowych lub białych kwiatach oraz „włochatych” łodyżkach i liściach. Gromadzi wodę, gdy tylko ma ku temu okazję. Dzięki temu może rosnąć w miejscach, gdzie wody jest bardzo mało, lub które szybko wysychają.
Sinice
Organizmy podobne do bakterii (bardzo małe, widoczne tylko pod mikroskopem) i do roślin – potrafią czerpać energię ze światła słonecznego. Ich nadmiar w wodzie jest szkodliwy dla zwierząt i dla ludzi. Są okresy, gdy właśnie z powodu „zakwitu” sinic zamyka się kąpieliska nad jeziorami lub Bałtykiem.
Skażone
Inaczej: zanieczyszczone. Skażone może być powietrze, woda, ujęcie wody, zbiornik wodny lub jakiś teren. Jego przyczyną mogą być np. groźne zarazki (bakterie, wirusy) lub trujące substancje.
Składowisko odpadów
Miejsce, na które wywożone są odpady, czyli śmieci. Odpady powstające w naszych domach trafiają na składowisko odpadów komunalnych, a śmiecie z fabryk - na składowisko odpadów przemysłowych.
Skrzela
Zatrzymują w ciele ryb tlen rozpuszczony w wodzie, dzięki czemu ryby mogą oddychać.
Ślimaki
Zwierzęta, które żyją na lądzie lub w wodzie. Noszą ze sobą muszlę, będącą ich schronieniem i domem. Ślimaki to bardzo stara grupa zwierząt - mieszkały na ziemi na długo przed dinozaurami.
Sole mineralne
Ważne składniki pokarmowe, mające wpływ na nasze zdrowie. Występują w wielu pokarmach roślinnych
i zwierzęcych.
Ssaki
Zwierzęta, które po urodzeniu żywią się mlekiem mamy. Ssakiem jest także człowiek.
Stan skupienia
Podstawowa forma, w jakiej występuje dana substancja.
Substancja
Składa się z atomów i cząstek, może być połączeniem np. dwóch pierwiastków.
Suche rejony
Miejsca na kuli ziemskiej, na których stale lub przez dłuższy czas brakuje wody.
Sukulenty
Rośliny, które potrafią przetrwać nawet w miejscach, gdzie wody jest bardzo niewiele lub pojawia się bardzo rzadko. Najlepiej znane to kaktusy. Sukulenty nazwa się też roślinami gruboszowatymi, gdyż niektóre z nich mają wyjątkowo grube liście, w których gromadzą wodę na okres suszy.
Szambo
Duży, zakopany przy domu zbiornik, do którego trafia cała brudna wodna (ścieki) z domu. Gdy szambo jest pełne, wzywa się specjalną ciężarówkę-cysternę („szambiarkę”), by zabrała ścieki do oczyszczalni.
Temperatura ciała
Ciepło twojego ciała. Jeśli jesteś zdrowy, powinna wynosić ok. 36,6 st. C.
Tereny pustynne
Miejsca, w których przez dłuższy czas lub zawsze jest bardzo sucho i dlatego nic tam nie rośnie. Największa polska pustynia – Błędowska – ma szerokość zaledwie 4 km. Największa pustynia na świecie – Sahara – mogłaby prawie w całości przykryć Stany Zjednoczone.
Tlen
Gaz, który jest składnikiem powietrza. Nie ma koloru ani zapachu. Jest niezbędny do życia zarówno ludziom, jak i zwierzętom oraz roślinom.
Torfowiska
Inaczej: mokradła. Jeden z rodzajów wiecznie podmokłych terenów, zwykle trudno dostępnych dla człowieka.
Transpiracja
Wydzielanie przez rośliny wody w postaci pary wodnej, czyli parowanie.
Ujęcie wody
Miejsce, z którego pobiera się wodę do używania przez ludzi. Może znajdować się na rzece, może być zakopane pod jej dnem, a może też być głęboką studnią.
Ulewne deszcze
Niezwykle obfite opady, które potrafią zalać ulice i domy, a niekiedy spowodować powódź.
Wilgotność
Zawartość pary wodnej w powietrzu.
Woda destylowana
Woda bardzo dokładnie oczyszczona za pomocą destylacji, czyli odparowania, a następnie skroplenia czystej pary wodnej. Woda destylowana jest bardzo czysta (nie ma w niej żadnych rozpuszczonych substancji), ale smakuje okropnie.
Woda destylowana
Woda bardzo dokładnie oczyszczona za pomocą destylacji, czyli odparowania, a następnie skroplenia czystej pary wodnej. Woda destylowana jest bardzo czysta (nie ma w niej żadnych rozpuszczonych substancji), ale smakuje okropnie.
Woda oligoceńska
Woda głębinowa, bardzo czysta i zdrowa, która zebrała się pod ziemią miliony lat temu. Duży zbiornik wody oligoceńskiej znajduje się ok. 200 m pod powierzchnią Warszawy - w wielu miejscach stolicy zbudowano miejsca, w których przez cały rok można bezpłatnie pobierać wodę oligoceńską do picia.
Wulkany
Miejsca na lądzie lub na dnach mórz i oceanów, które od czasu do czasu z ogromną siłą wyrzucają ze swojego środka popiół, dym, gorące gazy lub lawę, czyli płynne, roztopione skały.
Wyporność
Zjawisko fizyczne, polegające na tym, że przedmiot wrzucony do wody, wypiera jej dokładnie tyle, ile sam waży.
Wyspy
Niewielki obszar lądu otoczony ze wszystkich stron wodą.
Zanieczyszczenia biologiczne
Mikroorganizmy, które powodują, że woda nie nadaje się do użycia. Są to bardzo różne rodzaje organizmów: rośliny (glony), sinice, bakterie, pierwotniaki czy fragmenty zwierząt, np. parzydełka meduz.
Zarazki
Bakterie i wirusy, czyli drobnoustroje chorobotwórcze.
Żeglarz portugalski
Meduza występująca w oceanach. Ma niebezpieczne dla człowieka parzydełka.
Narodowy Fundusz Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej Krajowy Zarząd Gospodarki Wodnej